زبان تركي آذربايجاني ، در مجموعه زبانهاي اورال ـ آلتاي و در شاخه زبانهاي تركي و در زيرمجموعه زبانهاي تركي غربي مي باشد
.برای مطالعه بیشتر زبانهای خانواده ترکی به سایت ویکی پدیا در آدرس زیر مراجعه کنید
http://fa.wikipedia.org/wiki/زبانهای_ترکی
اولین مبحث مهم در زبان ترکی آذری آواشناسی و شناختن حروف صدادار و طرز بکارگیری آنها در جمله بندی و استفاده در پسوندها است.
نکته: در زبان ترکی پیشوند وجود ندارد ولی در عوض یک کلمه می تواند همزمان دارای چندین پسوند شود.
مثل قدیمی
قارپیز دا سانجیلاندیرانلارداندی
بن فعل سانج + پسوندها: ی –لان –دیر– ان–لار–دان–دی
نکته: بن فعل در ترکی فعل امر مخاطب می باشد و با افزودن پسوند زمانهای مختلف بوجود می آید
مانند آپار (ببر)
موقع صرف: آپاردیم(بردم) آپاراجاغام( خواهم برد) آپاریرام(می برم) آپارماقدایام(در حال بردن هستم)
از بحث بیشتر در مورد افعال و جمله بندی صرف نظر می کنم و به حروف صدادار می پردازم
حروف صدادار در ترکی شامل نه حرف می شود که به دو دسته ثقیل و ظریف تقسیم می شود
از این تعداد سه تای آن در فارسی وجود ندارد.
مصوتهاي ثقيل (قالين)
a- آ (آز-az) ـــــ ایْ-ı (قیز-qız) ___ او-u(اوشاق-uşaq) ___ اوُ-o(سوُن-son)
کم دختر بچه پایان
مصوتهاي ظريف (اينجه)
اَ-ə (اَل-əl) ___ اِ-e (یئر-yer) ___ ای-i (دیش-diş) ___ اؤ-ö (گؤز-göz) ___ اۆ-ü (تۆرک-türk)
دست زمین دندان چشم تُرک
نکته: برای نوشتن در الفبای لاتین ترکی آذری در قسمت کنترل پانل ویندوز وارد تنظیمات زبان شده و زبان آذری لاتین را به سیستم خود اظافه نمائید.
با توجه به قانون هماهنگی آواها در ترکی
اگر آخرین حرف صدادار کلمه از نوع ثقیل باشد حروف صدادار پسوندهای التصاقی باید از نوع ثقیل و همچنین اگر آخرین حرف صدادار از نوع ظریف باشد حروف صدادار التصاقی نیز از نوع ظریف خواهند شد.
مثال: می خواهیم کلمه آغاج را جمع ببندیم
پسوند جمع در ترکی لار یا لر می باشد یکی با حرف صدادار ثقیل و دیگری ظریف
چون آخرین حرف صدادار کلمه آغاج ا(a) می باشد جمعش می شود آغاج + لار
دیش + لر (حرف ای از حروف ظریف می باشد و با لر جمع می شود)
قیزلار (qızlar) – یئرلر (yerlər) –گؤزلر (gözlər) – اوشاقلار (uşaqlar) – تورکلر (türklər)
کلمه های اصیل ترکی همیشه از یک نوع حروف صدادار دارند برای مثال کلمه کیتاب چون دارای هر دو نوع حرف صدار می باشد می توان نتیجه گرفت از زبانهای دیگر وارد ترکی شده است.
نکته: واژه book به معنی کتاب از زبان ترکی وارد زبان انگلیسی شده است.
مثالهای بیشتر:
قاچیْرتسان – گتیرسن – گؤتۆرسن (پسوند سن و سان)
آپارسا – یئتیشسه (پسوند سه و سا)
مصوتهاي غنچه اي (دوداقلانان) و غيرغنچه اي (دوداقلانمايان)
مصوتهاي «اۏ ، اوُ ، اؤ ، اۆ» «ü ، ö ، u ، o» كه هنگام تلفظ آنها ، لبها بصورت غنچه اي بسته مي شوند ، مصوتهاي غنچه اي (دوداقلانان) نام دارند. در مقابل ، هنگام اداي مصوتهاي «آ ، اي ، اﻯْ ، ائـ ، اَ» «ə – e – ı – i – a»، دهان باز مي شود. اين مصوتها را به نام غيرغنچه اي (دوداقلانمايان) بشناسيم.
هم آوائی غنچه ای در پسوندهائی که غیر از حروف صدادار آ و اَ (a-ə مانند پسوند جمع لر و لار) حروف صدادار دیگر را نیز به خود می گیرند رعایت می گردد
مثال: باخسون (هم آوائی ثقیل و ظریف رعایت شده ولی همآوائي غنچه ای رعایت نشده)
درستش می شود: باخسان
آپارسون: نادرست آپارسان: درست (aparsan)
یوُلچی: نادرست یوُلچو: درست (yolçu)
گؤتۆرسین: نادرست گؤتۆرسۆن: درست (götürsün)
برای مطالعه بیشتر و دانلود رایگان کتابهای آموزشی زبان ترکی می توانید به لینک زیر مراجعه نمائید